परिसंवाद
सार्थक चेतनाका लागि परिसंवाद

नेपाली पत्रकारिताका भीष्मपितामह

सन्दर्भः मणिराज उपाध्यायको ९८ औँ जन्म जयन्ती

वि.सं.२००८ सालमा उहाँँसँग परिचित भएदेखि म उहाँँलाई मणिदाजु भनेर नै सम्बोधन गर्थें । उहाँँ मणि, मणिबाबु, मणिराज उपाध्याय र बाबाबाट पनि सम्बोधित हुनुहुन्थ्यो । धेरैजसो परिवारजन र बन्धुबान्धवहरू उहाँँलाई मणिबाबु नै भन्ने गर्थे । तर मेरा लागि उहाँँ सदैव आदरणीय मणिदाजु रहनुभयो र म उहाँँको भाइ ।

वरिष्ठ पत्रकार स्व. मणिराज उपाध्याय (दायाँ) सँग लेखक

वि.सं. २००० साल पनि नलाग्दा समयको नामी एन.आर.टि.(न्यूरोड टोल) फूटबल टिमका ख्यातिप्राप्त सेन्टर फर्वार्ड खेलाडी, तिनैताकाको उत्तिकै नामी डिल्लीबजार महावीर फूटबल टिमका सशक्त प्रतिस्पर्धी खेलाडी मणिबाबुु सबै खेलाडी र दर्शकहरूका लागि प्रशंसनीय हुनुहुन्थ्यो । खेलाडीहरूमा प्रायः स्वाभाविक रूपले हुने अभिमानबाट मुक्त उहाँँ सधै प्रसन्नचित्त देखिनुहुन्थ्यो ।

डिल्लीबजार टोल र पहिला–पहिला जुद्ध सडक, त्यसपछि नयाँ सडक र यता आएर न्यूरोड भनिने टोलका बीच राणाशाही विरोधी राजनीतिक जागरणको कारणले गर्दा एउटा अनौठो समानता हुँदाहुँदै पनि समयावधि फरक भएकाले त्यसबाट बेग्ला–बेग्लै प्रभाव परेको थियो । कुरा के भने डिल्लीबजारका कतिपय युवाहरू “ध्रुव” नाटकमार्फत १९९६–१९९७ सालतिर राणविरोधी आन्दोलनपट्टि आकर्षित भएका थिए भने न्यूरोेडका युवाहरू एन.आर.टि. मार्फत २००४ सालको नेपाल नेसनल लिग र २००५ सालको प्रजा पञ्चायत आन्दोलनतिर तानिएका थिए । जसका कर्ताधर्तामध्ये प्रमुख व्यक्तित्व क्रान्तिकारी कवि गोपालप्रसाद रिमाल थिए ।

डिल्लीबजारमा पुष्करनाथ उप्रेती, मुकुन्दनाथ रिमाल तथा भवदेव पन्त आदि उल्लेखनीय हुनुहुन्थ्यो भने न्यूरोडका त्रिपुवरसिहं प्रधान, विजयबहादुर मल्ल, गोपालदास श्रेष्ठ, होराप्रसाद जोशी तथा मणिराज उपाध्याय आदि राजनीतिक सक्रियतावादी हुनुहन्थ्यो । उपाध्याय त केही समयपछि उप्रेती र रिमाल जस्तै गरी काठमाडौंँमा नेपाल प्रजा परिषदका एक हस्ती नै हुनुहुन्थ्यो । एन.आर.टि.का खेलाडीहरू “ॐ” शान्ति जय नेपाल, एन.आर.टि.ले जित्नैपर्छ” भन्ने नारा लगाउँदै प्रजा पञ्चायतको राजनीतिलाई अघि बढाउने गर्थे ।

२००७ सालको क्रान्तिले नेपाली सामन्ती समाज उन्मूलन गरी एउटा युगान्तकारी अवधिको सूत्रपात ग¥यो । समाजशास्त्र एवम् राजनीतिशास्त्रको दृष्टिबाट यो विराट ऐतिहासिक फड्को पनि थियो । प्रतिपक्षमा रहेको नेपाल प्रजा परिषदको नेतृत्व बाहेक एकातिर सत्ताधारी नेपाली काँग्रेसले र अर्कोतिर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी, नेपाल राष्ट्रिय काँग्रेस र सत्ताच्युत राणाहरूको दल गोरखा परिषदले २००७ सालको क्रान्तिको महत्व नबुझिदिँदा क्रान्तिका उपलब्धिहरूमा आघात पर्न गयो । अनि त दुवै लोकप्रिय टिम महाबीर तथा एन.आर.टि.बीचको एउटा रोमाञ्चक मनोरञ्जनले भरिपूर्ण फुटबल खेल रेफरीको एउटा सामान्य गल्तीले गर्दा यस्तो अहङ्कार र प्रतिशोेधको अन्धो आवेगमा डढ्न गयो, जसको रापमा परेर गृहमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले १९९७ सालको ऐतिहासिक पर्चा आन्दोलनका नायक टङ्कप्रसाद आचार्यलाई “शान्ति सुरक्षा खल्बलाएको” आरोपमा तीन÷तीन महिनासम्म झ्यालखानमा थुन्न पुगे । पछि यस्तै घटनाक्रमबाट बढेको चिनियाकाजी हत्याकाण्डको परिणामस्वरूप कोइराला जस्ता करिश्माजनक राजनेता पनि ७–७ वर्षसम्म सत्ताच्यूत नै हुन प¥यो ।

मणिदाजु कालान्तरमा प्रखर पत्रकार–सम्पादक एवम् राजनीतिक विश्लेषक मात्र नभई एउटा संस्था सरह नै हुनुभयो । उहाँँ आफ्नो सत्यनिष्ठाबाट कहिल्यै डग्नु भएन, न उहाँँ लोभबाट प्रलोभित र धम्कीबाट त्रसित हुनुभयो । पत्रकारितालाई योगको रूपमा लिनुहुने मणिदाजुले त्यस क्षेत्रमा अप्रतिम इमान्दारीको अमिट छाप छाड्नुभयो । उहाँँको संरक्षकत्व र कुशल प्रशिक्षणबाट “समाज” दैनिकले असंख्य योग्य एवम् कर्मठ पत्रकारहरूलाई राष्ट्रसेवामा र पत्रकारिताको विकासमा उता¥यो । यसर्थ उहाँँले नेपाली पत्रकारिता जगतका भीष्मपितामहको रूपमा समुचित कीर्तिमान स्थापित गर्नुभयो ।

यस घटनाबाट आहत हुनुभएका उपाध्याय अब प्रत्यक्ष राजनीतिमा संलग्न हुन नेपाल प्रजा परिषदसँग आबद्ध हुनुभयो, जसका अध्यक्ष आचार्यबाट उहाँँ २००६ तिर आफैं झ्यालखाना पर्दा आकर्षित हुनुभएको थियो । त्यति मात्र नभई उहाँँ हिन्दी पत्रिका “सही रास्ता” को स्तम्भमार्फत आफ्नो दलको राजनीतिलाई सशक्त बनाउन र सङ्गठन बढाउन लागिपर्नु भयो । उहाँँको हिजोको टिमका खेलाडीहरू पनि राजनीतिक विभाजनका कारण उहाँँबाट छुट्टिए तर उहाँँले उनीहरूसँगको मित्रतालाई आफ्नो तर्फबाट कहिल्यै ओझेलमा पर्न दिनुभएन ।

२०१० साल भदौमा काठमाडौं नगरपालिकाको चुनाव भयो । न्यूरोड–इन्द्रचोक वडामा उहाँँ प्रजा परिषदको उम्मेदवार भएर उठ्नुभयो । नेपाली काँग्रेसका उम्मेदवार चाहीँ उहाँँको पुरानो खेलाडी मित्र थिए । ने.का.ले उहाँँलाई हराउन कुनै कसर बाँकी राखेन । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीले पनि उहाँँको विरुद्ध आफ्नो उम्मेदवार उठाएको थियो । विजय मणिराजकै भयो तर उहाँँ कहिल्यै काँग्रेस र कम्युनिस्टविरोधी हुनुभएन । तर यसरी उहाँँमा लोकप्रिय यूवा फूटबल खेलाडीका साथै राजनीतिक योद्धाको यश पनि जोडियो ।

तर दलगत राजनीति उहाँँको व्यक्तित्व परिमार्जन गर्ने रसायन बन्न सकेन । उहाँँ आफैँ पनि त्यस्तो राजनीतिबाट हट्नुभयो । प्रजा परिषदबाट हटे पनि टङ्कप्रसाद आचार्र्य मणि दाजुको आजीवन आदर्श पुरुष रहनुभयो । आचार्यको विश्वासिलो सहयोगी र निःस्पृह परामर्शदाता रहनुभएका उहाँँले “समाज” दैनिकका सम्पादकको रूपमा आचार्य प्रधानमन्त्रित्व कालखण्डमा वैदेशिक तथा आन्तरिक राजनीतिको स्वस्थ र सबल विकासमा ठूलो योगदान पु¥याउनुभयो ।

उहिलेको ए–फोर डुप्लिकेटिङ्ग कागत भन्दा सेखै ठूलो आकारको “समाज” दैनिकको मूलमन्त्र राष्ट्रियताको संरक्षण, जनताको मङ्गल–कल्याण, प्रजातन्त्रको संस्थागत विकास, कानूनी राज्यको स्थापना तथा स्वतन्त्र विदेश नीति सञ्चालन थियो ।

“समाज” दैनिक आफ्नो स्वतन्त्र एवम् राष्ट्रहितकारी चरित्रबाट लोकप्रिय हुँदै गयो । त्यसको निर्भिक विचारबाट विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला पनि प्रभावित हुनुहुन्थ्यो । तर राष्ट्रियताको प्रश्नमा “समाज” दैनिक ने.का.को. कटु आलोचक हुन कहिल्यै छाडेन । “समाज”को लोकप्रियतामा इष्र्या गर्नेहरूले त्यसलाई टुक्र्याए । अब त राजनीतिक दलहरू मात्र नभई पत्रपत्रिका पनि समानन्तरको रूपमा आउन थाले, यद्यपि सही अर्थमा पत्रपत्रिकाको संख्यात्मक वृद्धि कुनै नकारात्मक कुरा चाहिँ थिएन ।

मणिदाजु कालान्तरमा प्रखर पत्रकार–सम्पादक एवम् राजनीतिक विश्लेषक मात्र नभई एउटा संस्था सरह नै हुनुभयो । उहाँँ आफ्नो सत्यनिष्ठाबाट कहिल्यै डग्नु भएन, न उहाँँ लोभबाट प्रलोभित र धम्कीबाट त्रसित हुनुभयो । पत्रकारितालाई योगको रूपमा लिनुहुने मणिदाजुले त्यस क्षेत्रमा अप्रतिम इमान्दारीको अमिट छाप छाड्नुभयो । उहाँँको संरक्षकत्व र कुशल प्रशिक्षणबाट “समाज” दैनिकले असंख्य योग्य एवम् कर्मठ पत्रकारहरूलाई राष्ट्रसेवामा र पत्रकारिताको विकासमा उता¥यो । यसर्थ उहाँँले नेपाली पत्रकारिता जगतका भीष्मपितामहको रूपमा समुचित कीर्तिमान स्थापित गर्नुभयो ।

उहाँँको निधनमा आफ्ना श्रद्धाञ्जलीस्वरूप देशका पत्रपत्रिकाहरू र पत्रकार/स्तम्भकारहरूले उहाँँप्रति जुन सम्मान दर्शाए त्यसबाट उनीहरू आफैं धन्य भए भन्नु अत्युक्ति हुने छैन ।

कवि गोपालप्रसाद रिमालले २००७ सालको क्रान्तिबाट पनि आफ्नो आमाको सपना पूरा गर्न नसके जस्तै मणिदाजु पनि २०४६ सालको प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनाको आन्दोलन र त्यसको विजयपछिको क्रममा मुलुकको राष्ट्रियता कमजोर पर्न गएबाट अत्यन्त विक्षुव्ध हुनुहुन्थ्यो ।

अब त आकार पनि निकै ठूलो र पृष्ठसंख्या पनि बढेको “समाज” ले बडो कष्टपछि पुनर्स्थापित प्रजातन्त्रलाई राजनीतिक दलहरूले नभाँडून् भन्ने उद्देश्यबाट विभिन्न विचारका साम्रगीहरूलाई आफ्नो स्तम्भमा ठाँउ दियो । तर सत्ताधारी दलको रूपमा नेपाली काँग्रेस मात्र होइन नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) पनि राष्ट्रियता र देशको प्राकृतिक सम्पदाहरूको अक्षुण्णताका प्रश्नमा भारतीय सत्तासामु लत्रिँदै गएबाट राष्ट्र–स्वभिमानी मणिदाजु झन आहत हुनुभयो । त्यसपछि पत्रिकाको पूरै अभिभारा पुत्र ब्रजेश शर्मालाई थमाएर आफ्नो चार दशक बढीको सक्रिय पत्रिकारिताबाट सन्यास लिनुभयो । आफ्नी संरक्षिका माताजीको प्रेरणा, सद्गुरुदेव श्री कविप्रसाद गौतम “राम”को अनुपम कृपा र आफ्नो प्रारव्ध–कर्मको फलस्वरूप उहाँको जीवनले आध्यात्मिकताको उदात्त बाटो लियो । अनि उनै ममतामयी आमाले परम् पावन देवघाटधाममा खडा गरेको आश्रम उहाँँको साधनास्थल बन्न गयो ।

जुन क्रममा उहाँँले डा.स्वामी रामानन्द गिरी, स्वामी सत्यदेव, स्वामी ज्ञानानन्द र पछिल्लो समयमा स्वामी महीधराचार्यको सानिन्ध्य पाउनुभयो । यी सन्त सङ्गतबाट र विशेषगरी श्रीमद्भागवत् महापुराणको सघन अध्ययनबाट मणिदाजुमा भक्ति र ज्ञानको नयाँ जागरण छायो अनि भगवान श्रीकृष्णका ऐश्वर्य लीलाहरूलाई भगवानप्रति भक्तहरूको प्रेम भावनालाई आफ्नै शैलीमा र नेपाली वाङ्मयमा उतार्ने प्रेरणा जाग्यो जसले “रासपाञ्चायन” तथा “नवरत्नमाला” जस्ता भक्तिभाव–प्रधान रचनाहरूले मूर्त रूप पाए । उहाँँको यो साधनाको सन्त समाजबाट समेत उच्च मूल्याकन भयो ।

जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरियसि मूलमन्त्रको रूपमा जपेर मणिदाजु आफ्नो चेतनशील आध्यात्मिक जीवनको अन्तिम घडीसम्म पनि राष्ट्रको भविष्यबारे चिन्तित हुनुहुन्थ्यो ।

आफू पनि आध्यात्मिक बाटोमा लागि परीरहेको बेला मैले पनि उहाँँसँगको सत्सङ्गबाट श्री स्वामी सत्यदेव महाराजको स्वरूपमा प्राप्त गरेँ । गुरुदेवले नेपालमा आफ्नो भगवत्भक्ति जागरणरूपी अभियान सबभन्दा पहिला मणिदाजुकै डिल्लीबजारको घरमा, उहाँँको माताको वात्सल्यताबाट शुभारम्भ गर्नुभएको थियो । त्यो २०४५ सालतिरको घटना हो, जतिबेला श्री सत्यदेव स्वामी १६ वर्षको कलिलो उमेरमा आसामबाट काठमाडौंँ पाल्नु भएको थियो । मेरा पिता, माता र दिदीहरूले स्वामीज्यूको सानिन्ध्य पाइसक्नुभएको १३ वर्षपछि २०५८ सालमा मैले र मेरी पत्नी उर्मिलाले चाहीँ हरिद्वार श्री हनुमान मन्दिरको गुरु आश्रममा सौभाग्यवश दीक्षा पायौँ । त्यस दिनदेखि हामी दुवैको जीवनले नयाँ चेतना पायो र सद्गुरुदेवको शरीर २०६१ को ज्येष्ठ कृष्ण तृतीयामा बदरीधाममा शान्त हुन्जेलको संक्षिप्त अवधिमा पनि उहाँँबाट विपुल कृपा प्राप्त गरी आनन्दी जीवन बिताइरहेका छौं ।

मणिदाजुकै प्रेरणाबाट हामी भक्तहरूले काठमाडौं र देवघाटधाममा स्वामी सत्यदेव सत्सङ्ग खडा गरी श्रीगुरुकृपाबाट आफ्नो जीवनलाई धन्य र सार्थक बनायौँँ । उहाँँकै प्रेरणाबाट हामीले श्रीगुरुवाणीबाट प्रवाहित भएका अमृत वचनलाई पुस्तकका रूपमा लिपिबद्ध ग¥यौँ । अनि उहाँँको संयोजकत्वमा हामीले काठमाडौंँमा २०६० सालको महानवमीका शुभ दिनमा श्री सद्गुरुदेवको स्वर्णजयन्ती मनाँउदै उहाँँका श्रीचरणमा अभिनन्दनपत्र चढायौँ ।

श्री सद्गुरुदेवको अविश्वसनीय देहावसानबाट मर्माहत भएका मणिदाजु र हामी गुरु भाइबहिनीको परिवारले गुरुकै कृपाबाट आफूलाई सम्हालेर आफ्नो गृहस्थ जीवनलाई गुरुभक्ति र आध्यात्मिकताको पुठले सार्थक बनाउँदै आएका थियौं । मौनमै बसेर उहाँँसग सत्सङ्ग गर्दागर्दै दाजु बीचबीचमा देशको झन्झन् गिर्दो अवस्थाबाट चिन्तित हुँदै आहत भरिएको आवाज निकाल्नुहुन्थ्यो । यता उहाँँको पवित्रात्माले नश्वर शरीर छाड्ने बेला आइसकेको रहेछ र मचाहीँ रुघाखोकीले ग्रस्त भएर घर बाहिर निस्किन सक्ने स्थितिमा थिइन । मैले उहाँँको अन्तिम दर्शन गर्न पाइन । तर सौभाग्यले गर्दा मेरी पत्नी उर्मिलाले उहाँँको अन्तिम दर्शन गर्न पाइन् ।

उहाँँले ममा सत्सङ्ग र स्वध्यायको महत्व भरिदिएर मेरो जीवनलाई सार्थकतातिर जान प्रेरित गर्नुभयो र मेरो “१९९७ सालदेखि २०१७ साल–एक अवलोकन” ग्रन्थलाई विशेष गरी राजनीतिज्ञ टङ्कप्रसाद आचार्यको कर्तव्य र आचार्य तथा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाबीच २०३३ सालपछिका अन्तरङ्ग सम्बन्धहरूको दुर्लभ सूचना एवम् जानकारीले सुसमृद्ध गरिदिने उदारता प्रदान गर्नुभयो । तीप्रति सदा सर्वदा कृतज्ञ रही म उहाँँलाई नमन गर्छु ।

अनि अन्त्यमा ती वाक्यसहित श्रद्धाञ्जलीका शव्दलाई विराम दिने अनुमति चाहन्छु । चार पुस्ताका परिवारजनहरूको सेवा–सुश्रुवा पाएर तर कसैलाई दुःखकष्ट नदिइकन शान्त तवरले मणिदाजुले सही अर्थमा गृहस्थसन्तको इहलीला समाप्त गर्नुभयो । जतिबेला सञ्चार साधन र सञ्चारकर्मीहरूले भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गरीरहेका थिए, त्यतिबेला मेरो मनले तलका शव्दहरू गुनगुनाइरहेको थियो —

‘कबिरा जब हम पैदा हुवे
जग हँसे हम रोए ।
ऐसी करनी कर चलो
हम हँसे जग रोए ।’

Facebook Comments